ئەلفوبێی کوردی بۆ دەستپێکەران: ئەلفوبێی هاوار و سۆرانی
Memuzin Team · · 5 min read

ئەلفوبێی کوردی بۆ دەستپێکەران لە دوو سیستەمی سەرەکیی نووسین پێکهاتووە: ئەلفوبێی لاتینیی هاوار کە بۆ کورمانجی بەکاردێت، و ئەلفوبێی بنچینە عەرەبی کە بۆ سۆرانی بەکاردێت. هاوار ۳۱ پیتی هەیە و بە تەواوی فۆنەتیکییە، لەکاتێکدا ئەلفوبێی سۆرانی لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەخوێنرێتەوە و بە ڕوونی هەموو دەنگە بزوێنەکان دەنووسێت لەبری ئەوەی نەیاننووسێت.
خاڵە سەرەکییەکان
- ئەلفوبێی هاوار ۳۱ پیتی لاتینی بۆ کورمانجی بەکاردێنێت، لەوانەش پیتە تایبەتەکانی وەک ç، ê، î، ş، û، x، و q.
- ئەلفوبێی سۆرانی ئەلفوبێیەکی دەستکاریکراوی عەرەبی لە ڕاستەوە بۆ چەپ بەکاردێنێت، کە تێیدا هەموو بزوێنەکان بە تەواوی وەک پیتی سەربەخۆ دەنووسرێن.
- هەردوو ئەلفوبێکە فۆنەتیکین، واتە وشەکان ڕێک بەو شێوەیە دەنووسرێن کە لە هەر دیالێکتێکدا دەگوترێن.
- فێربوونی هەردوو ئەلفوبێکە یارمەتیدەرە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ ئاخێوەرانی کوردی لە ناوچە جیاوازەکان و کۆمەڵگەکانی ڕەوەندی کوردیدا.
ئەلفوبێی هاوار بۆ کورمانجی
ئەلفوبێی هاوار لەلایەن جەلادەت عەلی بەدرخان لە ساڵانی ۱۹۳۰کاندا دامەزرا و ئێستا سیستەمی پێوانەییی نووسینە بۆ کورمانجی. لە ۳۱ پیت پێکهاتووە: ۲۳ پیتی نەبزوێن و ۸ پیتی بزوێن. لەبەر ئەوەی هاوار ئەلفوبێی لاتینی بەکاردێنێت، ئاخێوەرانی ئینگلیزی زۆرجار بە ئاسانی فێری دەبن.
هاوار بە تەواوی فۆنەتیکییە. کاتێک دەنگی پیتەکان بزانیت، دەتوانیت هەر وشەیەکی کورمانجی بە دروستی بخوێنیتەوە. سەرنج بدە لەم حەوت پیتە تایبەتە:
- Ç / ç: وەک دەنگی "چ" دەگوترێت (بۆ نموونە، çav، کە واتە چاو).
- Ê / ê: دەنگێکی بزوێنی درێژە نزیک لە دەنگی "ێ" (بۆ نموونە، stêrk، کە واتە ئەستێرە).
- Î / î: دەنگێکی بزوێنی درێژە وەک دەنگی "ی" لە یاری (بۆ نموونە، jîn، کە واتە ژین).
- Ş / ş: وەک دەنگی "ش" دەگوترێت (بۆ نموونە، şêr، کە واتە شێر).
- Û / û: دەنگێکی بزوێنی درێژە وەک دەنگی "وو" (بۆ نموونە، gûl، کە واتە گوڵ).
- X / x: دەنگێکی قووڕگییە وەک دەنگی "خ".
- Q / q: دەنگێکی "ق"ی قووڵە.
- کاتێک وشەی خۆشەویستی دەنووسیت، کورمانجی ڕاستەوخۆ پیتەکانی هاوار بەکاردێنێت، وەک dilê min (دڵم) یاخود ڕستەی تەواوی "Ez ji te hez dikim" (خۆشم دەوێیت). بۆ فێربوونی زیاتر دەربارەی پەیوەندیکردن لەنێوان ئاخێوەرانی دیالێکتە جیاوازەکاندا، ڕێنمایییەکەی ئێمە بخوێنەرەوە لەسەر دیالێکتەکانی کورمانجی بەرامبەر سۆرانی.
ئەلفوبێی سۆرانی و نووسینی بنچینە عەرەبی
سۆرانی شێوازێکی دەستکاریکراوی ئەلفوبێی عەرەبی بەکاردێنێت و لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێت. بە فراوانی لە سەرانسەری هەرێمی کوردستانی عێراق و ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەئاخێورێت.
لەکاتێکدا عەرەبیی پێوانەیی ئەبجەدە و زۆرجار هێماکانی بزوێنی کورت دەپەڕێنێت، ئەلفوبێی سۆرانی ئەلفوبێیەکی فۆنەتیکیی ڕاستەقینەیە. هەر دەنگێکی بزوێن وەک پیتێکی سەربەخۆ دەنووسرێت. ئەم تایبەتمەندییە خوێندنەوەی سۆرانی بۆ دەستپێکەران ئاسانتر دەکات بە بەراورد بە عەرەبی.
تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەلفوبێی سۆرانی بریتیین لە:
- بزوێنە ئاشکراکان: دەنگە بزوێنەکانی وەک e، o، و ê بە پیتە تەواوەکانی وەک ە، ۆ، و ێ دەنووسرێن.
- پیتە تایبەتەکانی کوردی: سۆرانی پیتگەلێکی دەستکاریکراوی تێدایە کە لە عەرەبیی پێوانەییدا نین، وەک ڕ (ڕـێکی پڕ و لەرۆک) و ڵ (ڵـێکی قەڵەو).
- نووسینی بەستراوە: زۆربەی پیتەکان بەپێی شوێنیان لە سەرەتا، ناوەڕاست، یان کۆتاییی وشەدا کەمێک شێوەیان دەگۆڕێت.
بۆ نموونە، ڕستەی "I love you" لە سۆرانییدا بە شێوەی خۆشم دەوێیت دەنووسرێت. وشەیەکی تری باو jiyana min (ژیانم)ـە، کە لە نووسینی سۆرانییدا بە شێوەی ژیانم دەربڕینی بۆ دەکرێت.
بەراوردی وشەکان تەنیشت بە تەنیشت
بەراوردکردنی دەستەواژە ڕۆژانەیییەکان تەنیشت بە تەنیشت یارمەتیدەرە بۆ ناسینەوەی چۆنیەتیی دەربڕینی چەمکە هاوشێوەکان لەلایەن هەردوو سیستەمی نووسینەوە. لێرەدا دەستەواژە باوەکان بە هەردوو کورمانجی (هاوار) و سۆرانی (ئەلفوبێی عەرەبی لەگەڵ پیتاندنی لاتینی) نووسراون:
- خۆشم دەوێیت: "Ez ji te hez dikim" لە کورمانجی؛ خۆشم دەوێیت لە سۆرانی.
- دڵم: "dilê min" لە کورمانجی؛ دڵم لە سۆرانی.
- ژیانم: "jiyana min" لە کورمانجی؛ ژیانم لە سۆرانی.
تێگەیشتن لەم شێوازە بینراوە سەرەتایییانە وا دەکات خوێندنەوەی پەیامەکان لە نێوان دیالێکتەکاندا ئاسان بێت.
ڕێگەی کردەیی بۆ ڕاهێنانی ڕۆژانەی ئەلفوبێ کوردییەکان
درستکردنی ڕاهاتن لەگەڵ ئەلفوبێیەکی نوێ پێویستی بە کردەوەی بچووکی بەردەوام هەیە:
- سەرنج بخەرە سەر پیتە تایبەتەکانی هاوار: فلاشکارت بۆ چ، ێ، ئی، ش، وو، خ، و ق دروست بکە تا ئەوکاتەی ڕاستەوخۆ دەیانناسیتەوە.
- ڕاهێنان بە نووسینی ڕاست بۆ چەپ بکە: بەسەر وشە ئاسانەکانی سۆرانی وەک دڵدا بچۆوە تا لە ئاڕاستەی نووسینەکە ڕابێیت.
- هاندەرەکانی فێربوونی سەرهێڵ بەکاربهێنە: سەردانی ئەرشیفی وشەی ڕۆژی Peyva Rojê بکە بۆ پێداچوونەوەی وشە ڕۆژانەیییەکانی کوردی بە ڕێنووسی دروستەوە.
- لەگەڵ ئاخێوەرانی ڕەسەن پەیام ئاڵوگۆڕ بکە: ڕاهێنان بە ناردنی پەیامی ئاسان لەسەر پلاتفۆرمەکانی چاتی کوردی بکە. Memuzin ڕێگەت پێدەدات ئەندامان بەپێی دیالێکت فلتەر بکەیت، تا بتوانیت ڕاهێنانی کورمانجی یان سۆرانی لەگەڵ ئەو کەسانە بکەیت کە ڕێک بەو دیالێکتە قسە دەکەن کە تۆ فێری دەبیت.
پرسیارە باوەکان
ئایا ئەلفوبێی هاوار فۆنەتیکییە؟
بەڵێ، ئەلفوبێی هاوار بە تەواوی فۆنەتیکییە. هر پیتێک نوێنەرایەتیی دەنگێکی دیاریکراو دەکات، بۆیە وشەکان لە کورمانجیدا ڕێک بەو شێوەیە دەخوێنرێنەوە کە دەنووسرێن.
ئەلفوبێی سۆرانی چۆن لە ئەلفوبێی عەرەبیی پێوانەیی جیاوازە؟
عەرەبیی پێوانەیی زۆرجار هێماکانی بزوێنی کورت لە دەقە نووسراوەکاندا دەپەڕێنێت، بەڵام ئەلفوبێی سۆرانی تێکڕای بزوێنەکان وەک پیتی تەواو دەنووسێت. ئەمەش خوێندنەوەی سۆرانی بۆ دەستپێکەران زۆر ئاسانتر دەکات کاتێک شێوەی پیتەکان فێر دەبیت.
پێویستە سەرەتا فێری کدام ئەلفوبێی کوردی ببم؟
پێویستە بەپێی ئەو دیالێکتە هەڵبژێریت کە خێزانەکەت، هاوڕێکانت، یان هاوبەشەکەت قسەی پێدەکەن. ئەگەر بە کورمانجی قسە دەکەن، سەرەتا فێری ئەلفوبێی هاوار ببە؛ ئەگەر بە سۆرانی قسە دەکەن، سەرنج بخەرە سەر ئەلفوبێی بنچینە عەرەبی.
ئایا دەتوانم وشەی کوردی لە ئەپەکانی ژوانبەستنی وەک Memuzin فێر ببم؟
ئەپی Memuzin تایبەتمەندیی وەک فلتەری دیالێکت بۆ کورمانجی و سۆرانی لەگەڵ تایبەتمەندیی ڕۆژانەی Peyva Rojê لەخۆدەگرێت. ڕوکارى ئەپەکە پشتگیری لە حەوت زمان دەکات، کە وا دەکات نووسین لەگەڵ ڕەبەنەکان لە سەرانسەری جیهاندا ئاسان بێت.
ئەنجام
فێربوونی ئەلفوبێی کوردی—چی ئەلفوبێی هاوار بۆ کورمانجی یان ئەلفوبێی بنچینە عەرەبی بۆ سۆرانی—دەستڕاگەیشتنی ڕاستەوخۆت بە کلتور، زمان، و گوفتوگۆی ڕۆژانەی کوردی پێدەبەخشێت. ڕاهێنانی چەند وشەیەک لە ڕۆژێکدا بە خێرایی بڕوابەخۆبوون زیاد دەکات. بۆ دیداری ئەو کەسانەی هاوبەشی زمان و کەلەپووری تۆن، ئەمڕۆ لە Memuzin تۆمار بکە.


